Dziecko w wieku szkolnym i nastolatek

Zdrowie i odżywianie

Ile snu potrzebuje nastolatek i jak pomóc mu się wysypiać

·

Sen nastolatka bywa źródłem codziennych napięć w domu. Wieczorem trudno go położyć do łóżka, rano trudno go dobudzić, a w weekend potrafi przespać pół dnia. Dla rodzica wygląda to często na lenistwo albo brak dyscypliny, tymczasem duża część tych zmian wynika z dojrzewania.

Nie oznacza to, że trzeba się z nimi bezradnie pogodzić. Rozumiejąc, co się dzieje z rytmem dobowym młodego człowieka, łatwiej znaleźć rozwiązania, które nastolatek zaakceptuje, zamiast codziennie walczyć o godzinę gaszenia światła.

Ile snu potrzebuje nastolatek

Zalecenia organizacji zajmujących się snem różnią się w szczegółach, ale dla nastolatków najczęściej podaje się zakres około 8–10 godzin snu na dobę. Młodsze dzieci w wieku szkolnym potrzebują zwykle więcej snu – około 9–12 godzin. To wartości orientacyjne – potrzeby konkretnej osoby mogą być nieco inne.

Lepszym wskaźnikiem niż sama liczba godzin jest samopoczucie w ciągu dnia. Jeśli nastolatek budzi się sam lub bez większego trudu, ma energię na lekcjach i nie zasypia po południu w przypadkowych miejscach, prawdopodobnie śpi wystarczająco. Jeśli natomiast w tygodniu ledwo funkcjonuje, a w weekend odsypia po kilka godzin, to znak, że przez cały tydzień narasta niedobór snu.

Objawy niewyspania, które łatwo przeoczyć

  • drażliwość, wybuchy złości i większa wrażliwość na drobne konflikty,
  • problemy z koncentracją i zapamiętywaniem,
  • zasypianie w autobusie, na lekcji lub przed telewizorem,
  • sięganie po słodycze i słodzone napoje „dla energii”,
  • wyraźnie dłuższy sen w weekendy niż w dni szkolne.

Część tych objawów łatwo pomylić ze zwykłymi humorami wieku dojrzewania. Dlatego zanim uznasz rozdrażnienie czy rozkojarzenie za kwestię charakteru, sprawdź, ile nastolatek rzeczywiście śpi i o której zasypia.

Dlaczego nastolatki późno zasypiają

W okresie dojrzewania zegar biologiczny zwykle przesuwa się na później. Senność pojawia się wieczorem później niż u młodszego dziecka, dlatego nastolatek, który w wieku dziesięciu lat zasypiał bez problemu o 21, teraz o tej godzinie może być w pełni rozbudzony. To naturalne zjawisko, a nie przejaw buntu.

Problem polega na tym, że szkoła zaczyna się o tej samej porze co wcześniej. Późne zasypianie i wczesna pobudka oznaczają, że czas snu się skraca. Do tego dochodzą czynniki, które jeszcze bardziej opóźniają zasypianie – ekrany, nauka do późna, zajęcia dodatkowe i kofeina.

Rodzic nie zmieni biologii, może jednak ograniczyć to, co dodatkowo przesuwa zasypianie, i pomóc nastolatkowi zaplanować dzień tak, by na sen zostało więcej czasu.

Ekrany i telefon w sypialni

Telefon w łóżku to dziś jeden z najczęstszych powodów zbyt krótkiego snu. Problemem jest nie tylko światło ekranu, ale przede wszystkim treści, które pobudzają i trudno je przerwać – kolejny film, rozmowa ze znajomymi, gra czy powiadomienia przychodzące w nocy.

Zasady, które zwykle działają

  • Stała pora odkładania urządzeń – na przykład godzinę przed planowanym snem.
  • Ładowanie poza sypialnią – telefon nocuje w kuchni lub w przedpokoju, a nie przy łóżku.
  • Zwykły budzik – zdejmuje argument „potrzebuję telefonu, żeby się obudzić”.
  • Tryb „Nie przeszkadzać” i wyciszone powiadomienia – jeśli telefon musi zostać w pokoju, niech przynajmniej nie wybudza.
  • Te same zasady dla dorosłych – trudno wymagać od nastolatka czegoś, czego rodzice sami nie robią.

Takie ustalenia najlepiej wprowadzać wspólnie, a nie jako karę. Nastolatek, który ma wpływ na zasady, chętniej ich przestrzega. Pomysły, jak rozmawiać o ograniczaniu urządzeń bez awantur, znajdziesz w tekście 5 strategii zabierania dzieciom urządzeń.

Jak pomóc nastolatkowi się wysypiać

Najskuteczniejsze są drobne, ale stałe nawyki. Nie trzeba zmieniać wszystkiego naraz – lepiej zacząć od jednej lub dwóch rzeczy i sprawdzić, jak działają.

Zaścielone łóżko z białą pościelą w przytulnej sypialni z przygaszoną lampą
Ciemny, cichy i przewietrzony pokój ułatwia zasypianie. Zdjęcie: Engin_Akyurt / Pixabay
  1. Podobne godziny wstawania – także w weekend różnica nie powinna być bardzo duża. Długie odsypianie w sobotę i niedzielę rozregulowuje rytm i utrudnia zasypianie w niedzielny wieczór.
  2. Światło rano, półmrok wieczorem – odsłonięte zasłony po przebudzeniu i krótki spacer do szkoły pomagają się rozbudzić, a przygaszone światło wieczorem sprzyja senności.
  3. Spokojny wieczór – czytanie, prysznic, słuchanie muzyki. Intensywny wysiłek fizyczny i emocjonujące rozmowy lepiej zaplanować wcześniej.
  4. Chłodny, ciemny i cichy pokój – zasłony, przewietrzenie przed snem i porządek wokół łóżka.
  5. Łóżko do spania – nauka i jedzenie przy biurku, nie w pościeli.

Dobry sen przekłada się też na naukę. O tym, jak wypoczynek wpływa na zapamiętywanie, piszemy w tekście Rola snu w procesie uczenia się.

Kofeina, jedzenie i ruch w ciągu dnia

To, co nastolatek je i pije, ma wpływ na wieczorne zasypianie. Napoje energetyczne, mocna kawa czy słodzone gazowane napoje typu cola potrafią utrzymywać pobudzenie przez wiele godzin. Często prowadzi to do błędnego koła – niewyspany uczeń sięga rano po energetyka, wieczorem nie może zasnąć, a następnego dnia znowu jest zmęczony. W Polsce od 2024 roku obowiązuje zakaz sprzedaży napojów energetycznych osobom niepełnoletnim, ale młodzież wciąż ma do nich dostęp, a kofeina jest też w kawie i coli.

Warto porozmawiać o tym otwarcie i bez moralizowania. Więcej o napojach z kofeiną u młodzieży przeczytasz w tekście o napojach energetycznych i sporcie.

Co jeszcze pomaga

  • regularne posiłki w ciągu dnia i lekka kolacja, nie obfita tuż przed snem,
  • ruch na świeżym powietrzu, najlepiej w ciągu dnia, a nie późnym wieczorem,
  • krótka, najwyżej 20–30-minutowa drzemka zaraz po szkole zamiast długiej – dłuższe spanie po południu utrudnia zasypianie w nocy.

Grafik zajęć a sen nastolatka

Szkoła, dojazdy, zajęcia dodatkowe, korepetycje, trening, a do tego zadania domowe i kontakty ze znajomymi – plan dnia wielu nastolatków jest napięty jak u dorosłego. Kiedy wszystkiego jest za dużo, pierwszy zwykle traci sen.

Dlatego dobrze raz na jakiś czas usiąść razem i przejrzeć tydzień. Czy któreś zajęcia kończą się bardzo późno? Czy nauka do sprawdzianów nie zostaje zawsze na ostatni wieczór? Może jedna z aktywności nie sprawia już radości i można ją odpuścić? Takie rozmowy uczą też planowania, które przyda się na kolejnych etapach nauki.

Ważne, by nie traktować snu jako czasu, który można bez końca skracać. Nastolatek, który widzi, że rodzice szanują jego odpoczynek, łatwiej nauczy się go chronić sam.

Kiedy problemy ze snem omówić z lekarzem

Przejściowe kłopoty z zasypianiem przed ważnym sprawdzianem albo po zmianie szkoły zdarzają się często i zwykle mijają same. Jeśli jednak trudności trwają kilka tygodni mimo zmiany nawyków, warto porozmawiać z lekarzem rodzinnym lub pediatrą.

Bez konsultacji z lekarzem nie należy podawać nastolatkowi leków ani suplementów „na sen”. Lekarz oceni, czy przyczyną kłopotów nie są inne dolegliwości, stres lub problemy emocjonalne, i zaproponuje odpowiednie postępowanie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy odsypianie w weekend pomaga?

Dłuższy sen w weekend częściowo zmniejsza zmęczenie, ale nie zastępuje regularnego wypoczynku. Jeśli różnica między godziną pobudki w tygodniu i w weekend jest bardzo duża, w niedzielę wieczorem trudniej zasnąć, a poniedziałek zaczyna się od niewyspania. Lepiej, by weekendowa pobudka była tylko nieco późniejsza.

Czy sen nastolatka może być za długi?

Okazjonalnie dłuższy sen, na przykład po intensywnym tygodniu lub w czasie choroby, nie jest niepokojący. Jeśli jednak nastolatek stale śpi bardzo długo i mimo to jest zmęczony, apatyczny lub traci zainteresowanie tym, co wcześniej lubił, warto porozmawiać z nim i skonsultować się z lekarzem.

Jak przekonać nastolatka do odkładania telefonu na noc?

Najlepiej działa rozmowa i wspólne ustalenie zasad, a nie zakaz narzucony z dnia na dzień. Pomaga zwykły budzik, stałe miejsce do ładowania telefonu poza sypialnią i to, że te same zasady dotyczą dorosłych domowników.

Czy drzemka po szkole to dobry pomysł?

Krótka drzemka może pomóc zmęczonemu uczniowi, pod warunkiem że trwa najwyżej 20–30 minut i nie wypada późnym popołudniem. Długie spanie po szkole często przesuwa wieczorne zasypianie i pogłębia problem.

Ile snu potrzebuje dziecko w wieku 10–12 lat?

Dla dzieci w wieku 6–12 lat zwykle podaje się więcej snu niż dla nastolatków, najczęściej około 9–12 godzin. Podobnie jak u starszych dzieci najlepszą wskazówką jest samopoczucie w ciągu dnia i to, czy dziecko budzi się wypoczęte.

Zobacz również